Özet:
Balarısı davranışını araştırmak başlıca iki yönden önemlidir: Bu bilgi (1) biyoloji
sorularımız ve (2) zirai sorunlarımız için yardımcı olabilir. Yağmacılık davranışı kovan
üyelerinin tanınmasına dayanır; bu biyolojide genel bir kavram olan birey ve birey dışı
ayrımına örnektir. Aynı zamanda başarılı arıcılık uygulaması için yağmacılık davranışı
önlenmelidir. Bu makalede yağmacılık davranışını açıklıyor ve arıcıların bu davranışı
arılıklarında nasıl önleyebileceklerini anlatıyoruz.

ROBBING BEHAVIOR OF HONEY BEES
Summary
It is important to study honey bee behaviorfor two fundamental reasons: It would help to
solve (1) biological and (2) agricultural problems. Robbing behavior is important for
understanding nest-mate recognition, a general concept of self-non-self discrimination in
biology. At the same time robbing should be prevented as part of successful beekeeping
practice. In this article we describe robbing behavior of honey bees and how beekeepers
couldprevent this problem in their apiary. 

Bal arısı kolonisinde bulunan işçi arılar arasında iş bölümü vardır. Genç işçi arılar petek örme, yavruları besleme ve yiyecek depolama gibi işleri yapmak üzere genellikle kovan içinde bulunurlar. Yaşı ileri olan arılar ise kovan girişinde bekçilik etmek ve dışarıdan bal, polen, propolis ve su toplama işlerini yaparlar.

      Doğadaki birçok sosyal canlıda olduğu gibi bal arılarında da koloni bireylerini tanıma mekanizması gelişmiştir. Bu mekanizma yuva dışından gelen zarar verici etkilerden korunmak için kullanılır. Bu amaçla kolonide bulunan işçi arılardan tarlacılık görevine henüz başlamamış olan arılar bekçilik yaparlar. Bekçilerin yaşı genellikle 18-24 gün arasında olur. Bekçi arılar genellikle giriş deliğinin etrafında bulunurlar. Bu arılar kovan üyesi olmayan bal arılarını, böcekleri ve diğer hayvanları koklama, görme ve davranış gözlemleme yardımı ile çok rahat bir şekilde tanırlar ve onlara saldırırlar.

    Tarlacılık görevi yapan işçi arıların doğada nektar akımının kesildiği veya azaldığı zamanlarda diğer kolonilerden bal toplamaya çalışmasına yağmacılık davranışı denir.

   Ticari ve hobi amaçlı arıcılık yapan arıcıların arılıklarında koloniler birbirine yakın olabildiği için yağmacılığa daha sık rastlanır. Arıcı kovanlarını kontrol amacıyla açtığında, ballı çerçeveler dışarı çıkarılınca koloni savunması geçici olarak bozulur.

   Açığa çıkan bal çevrede nektar bulamayan tarlacı arıları yağmacılığa teşvik eder. Arılığın etrafında arıcı tarafından unutulan ballı çerçeveler de tarlacı arılarda aynı davranışı uyandırır. Bal nektardan daha zengin bir besin kaynağı olduğu için kısa sürede daha çok tarlacı arı nektar aramak yerine bal aramaya başlar. Özellikle, koloniler birbirini izleyen günlerde ve günün aynı vaktinde kontrol ediliyor ve kovanlar uzun süre açık bırakılıyorsa yağmacılık ciddi bir problem olabilir. Yağmacı arılar kovan girişlerinden ve aralıklardan çıkan bal kokusundan çok etkilenirler. Bu arılar kokunun kaynağına yaklaştıklarında ilk kez çiçeklere yaklaşan tecrübesiz tarlacıların gösterdiği davranışa yakın bir davranış sergilerler. Yiyecek kaynağına iyice yaklaşıncaya kadar, yere yakın bir şekilde zikzak çizerek yılan gibi kıvrılan bir uçuş gerçekleştirirler. Konmadan hemen önce konacağı yerin etrafında dolanarak uçarlar. Konduktan sonra etrafında olan hareketlere ve etraftaki kargaşaya karşı duyarlıdırlar. Herhangi bir tepkiyle karşılaştıkları takdirde tekrar uçuşa geçerler. Fakat zamanla bu kargaşaya daha duyarsız bir hale gelirler.

   Bu davranışları gözlemleyen bekçi arılar yağmacı arılara saldırır. Bekçi arılar yağmacı arıları hemen belirleyebilir, çünkü yağmacı arıların uçuş davranışları ve kokuları kovana geri dönen o kovanın tarlacılarından farklıdır. Bekçi arılar yağmacı arıları yakalayarak sokmaya çalışır. İki arı arasındaki kavga arılardan biri sokulana ya da kaçana kadar sürer.

    Bazı yağmacı arılar, kovana girerek bal çalmayı başarabilir ve hatta bir dereceye kadar kovanın gerçek tarlacı arılarıymış gibi davranabilirler. Bu tip yağmacılar peteklerde bulunan koku üzerlerine sindiği için bir dahaki sefere aynı kovana geldiklerinde içeri daha kolay girerler. Giriş düzenini ve görünümünü öğrendikten sonra, koloniye dönen normal tarlacılar gibi davranarak kovan savunma mekanizmasına geçebilirler.

   Yağmacılık kovan savunmasını çökertecek kadar güçlü olabilir, tüm bal ve nektar alınabilir ve kovan telef olabilir. Hasat döneminde balı süzülmüş peteklerın dışarıda (açık havada) bırakılması büyük çaplı yağmacılığı teşvik eder. Çerçeveler balı süzüldükten sonra tekra kolonilere verilip 1-2 gün sonra kovanlardan geri alınarak saklanabilir.

   Arılıkta yağmalama davranışı başladığında bundan en çok güçsüz kovanlar etkileneceği için arıcıların arılıktaki kovanlarını aynı güçte tutmaları daha uygun olacaktır. Bu dönemde kovanların beslenmesi gerekirse, beslemenin kovanın örtü tahtası üzerinden ya da kovan içi yemliklerle yapılması daha uygundur. Kovan içinden yapılan beslemeler nem oranını yükselteceğinden hava sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda kullanılmalıdır. Bu dönemde kovan girişleri küçültülmelidir. Böylelikle bekçi arıların kovanı yağmacılıktan daha rahat bir şekilde korumaları sağlanmış olur.

    Amerika'da yapılan araştırmalarda, arı kolonilerinin früktoz veya glükoz şekeriyle beslenmesinin çay şekeri (sakkoroz) ile beslenmesinden daha sağlıklı ve ekonomik olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca çay şekeri, nektarın yapısına daha yakın olduğu için yağmacı arılar tarafından daha çekicidir. Früktoz veya glükoz şekeri ile beslemenin yağmacılığı büyük oranda düşüreceği görülmüştür. Yağmacılığın başlamasını geciktirecek başka bir önlem de kovan bakımı sırasında peteklerin mümkün olduğunca açık bırakılmamasıdır. Arıcı kovanın yanına boş ve kapaklı bir kat götürerek kovandan çıkaracağı petekleri burada saklayabilir. Açık ve çalışılmakta olan kovandaki petekler ise bir örtü ile kapatılabilir. Bu amaçla ortasında iki çerçevenin üst tahtası büyüklüğünde bir pencere olan ağır branda örtüler hazırlanabilir. Bu ekipman ABD'de "robbin cloth" yani "yağmacılık örtüsü" olarak bilinir. Bu örtü ve yedek kutu kullanarak çalışma, kovanın en az miktarda açılmasıyla tamamlanacağından yağmacılığın başlaması bir ölçüde engellenmiş olur.  Bu örtü oldukça kolay taşınan ve kullanılan bir malzeme olarak arıcılara önerilebilir.

    Arılıkta yağmacılık davranışının görüldüğü durumlarda kolonilere yeni ana verilmemelidir, çünkü bu dönemde kolonilerin savunma mekanizması en yüksek düzeyde olacağından yeni anaları kabul etmeleri çok zor olur. Ana arı verme işleminin nektar akımı zamanında yapılması daha uygundur.

   Eğer yağmalama çok yüksek düzeyde ise, yağmalanan koloninin mümkünse başka bir arılığa götürülmesi uygun olur. Bu şekilde yağma yapan arılar bu kovandaki arı ailesinin bir parçası olacak ve ilerde yeni arılıkta koloninin bekçiliğinde görev alacaklardır. Arılıkta zayıf kovanların bulundurulması yağmacılığın başlamasına neden olabilir. Yağmacılığın başlamasıyla önce zayıf kovanlar daha sonra güçlü kovanlar yağmalanır. Bu yüzden arılıkta bulunan kolonilerinin popülasyon düzeylerinin eşit tutulması gereklidir.

    Bunun için koloni yönetiminin iyi bir şekilde yapılması zorunludur. Eğer arılıkta çeşitli nedenlerle (deney, genetik kaynak tutma vb.) küçük koloniler tutuluyorsa bu kovanların giriş deliklerine yağmacılığa karşı özel giriş düzeneği yerleştirilmelidir. Bu düzenek kovanın arılarına giriş deliğinin üst tarafından giriş çıkış sağlamasına karşın yağmacı arıların kovana girememesi için kovan girişinden yayılan kokunun direkt dışarıya çıkmasını sağlayan ön tarafı çift kat telle çevrili çerçeveden oluşur (Şekil–1). Çift kat tel aralığı yağmacı arıların kovandaki arılardan ağızdan ağıza bal istemesini engelliyecek kadar olmalıdır. Bu düzeneğin içine ana arı ızgarası konularak ta kullanılabilir.

    Yağmacılığın yoğun olduğu dönemlerde kovan muayenesi bu iş yağmacı kafesi kullanılarak yapılmalıdır. Yağmacı kafesi arıcının ve kontrol edilecek kovanın etrafını saran, sinek telinden yapılmış birbirine menteşelerle bağlı 4 kapı şeklinde, fakat üst kısmı açık bir paravan şeklindedir. Bu ekipman, muayeneden önce kovanın etrafına konur ve daha sonra muayeneye başlanır. Muayene sırasında kovan yağmacı kafesi ile çevrili olduğundan, yağmacılar kontrol yapılan kovanı yağmalayamazlar. Kovanın tarlacıları da bu kafesin üst kısmı açık olduğu için rahatlıkla girip çıkarak faaliyetlerine devam edebilirler.

Kaynaklar:

Boney, E, R. (1990) Hive Management. Storey Books Schoolhouse Road Pownal, VT 05261 P: 1-149.
Doğaroglu, M. (1999) Modern Arıcılık Teknikleri. Tekirdag. P: 52-56
Gary, E. N. (2000) The Hive and the Honey Bees. Chapter:8 P:269-372. Dadant &Sons. Hamilton, Illinois.
Hooper, T. (1983) Guide to Bees & Honey. P: 184-185.
Morse, A. R. (1990) The ABC& XYZ if Bee Culture. P:424-425
Winston, M. (1987) The Biology of Honey Bee. Harvard University Press P: 110-128.